Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I

Ortaçağ Avrupası sanat ve bilimde İslam dünyasının öğrencisiydi; Rönesans'tan önce bile ilerleyip onu geride bıraktı. Reform, Rönesans ve teknolojik devrim İslam ülkelerinde fark edilmeden geçti.

• 1492: Mağribilerin son yenilgisi ve Rusya'nın Tatar egemenliğinden kurtuluşu, Hıristiyan âleminde “nihai zafer” sayıldı.
• 1554: Astrahan'ın fethi, Ruslar Hazar Denizi kıyısına ulaştı; ardından Karadeniz'in kuzeyine.
• Bu olaylar İslam merkezlerinde önemsenmedi; çünkü Haçlıların 13. yy'da Doğu Akdeniz'den çıkarılması, 1453 İstanbul'un fethi ve Viyana'ya yürüyüş gölgesinde kaldı.
• 1571 İnebahtı: Avrupa'da “nihai zafer”, Osmanlı tarihinde “bozgun”. “Batı için büyük bir silkiniş, Doğu içinse hafif bir ürperme.”
• 15. yy sonu Vasco da Gama Hint Okyanusu'na ulaştı; Osmanlı'ya gelir getiren ticaret yolları değişti. 17. yy'da Avrupalılar Asya'da sömürgeye dönüşen üsler kurdu.
• Yeni Dünya'dan gelen altın ve gümüş, kahve ve şekeri Ortadoğu'ya ihraç etmeye başlamaları; sonuç: para, maliye, ekonomik ve toplumsal sorunlar.
• 1645 Osmanlı–Venedik savaşı; 1682 Avusturya'ya savaş; 17 Temmuz–12 Eylül 1683 II. Viyana Kuşatması (Silahdar: “benzeri görülmemiş, feci bir bozgun”). 1686 Budin'in kaybı (Macaristan'da bir buçuk asırlık yönetim bitti). 1696 Çar Petro Azak kalesini aldı.

Bu yenilgiler “Nerede hata yaptık? Onlar neyi doğru yapıyor?” sorusunu doğurdu. 18. yy'da Batılı uzmanlar getirildi, Avrupa'ya gözlem için özel görevliler gönderildi.

Notlara göre sorun “çöküş” değil, güç dengesini değiştiren Avrupa'nın icat ve deneyleriydi; modernleşme süreci suçlandı, karşı konuldu, kesintiye uğradı.

İlk deneme

1727: Türklerce kitap basımı (gayrimüslimler önceden kullanıyordu; Avrupa'dan 250 yıl sonra).

18. yy sonu

İki askerî mühendis okulu: Batı'nın teknik üstünlüğünün kabulü.

Asıl reform çağı

III. Selim (1789–1807) ile başladı, devlet sona erene dek sürdü: yaklaşık 150 yıl, kurtarıcı sonuç yok.

Neden başarısız?

Yürütenler ileri bir toplum modelinin esaslarını kavrayamadı. Namık Kemal (1840–1888): reformların amacı “devleti” kurtarmaktı; birey ikinci-üçüncü planda.

Ordu

İlk büyük reformlar orduyu düzeltmek için; “iyi meslek adamı” subay yetiştirildi.

Gayrimüslimler

Ulusçuluk akımıyla ayaklandılar; 19. yy hukuk reformlarının ilk amacı onları devlete yeniden kazandırmak.

İslamiyetle bağdaşma

En önemli çekişme noktası: “Batıcılar” ve aşırı “İslamcılar”. Egemenliğin ulusa dayandırılması iki taraf için de kabul edilemezdi.

Gelişim çizgisi

1. Ordunun yetersizliği → Batı teknolojisi ve eğitimi orduya
2. Bozulan toprak düzeninin kaldırılması, ayanlığın tasfiyesi
3. Merkez yönetiminde değişiklik, bürokrasinin düzeltilmesi
4. Yurttaşa can, mal, ırz güvencesi
5. Yerel yönetim ıslahatı, çağdaş eğitim
6. Aydınların padişahın mutlak gücünü tartışması → anayasalı monarşi

Çizgi düz değildir; kırıklar ve geriye dönüşler vardır.

II. Mahmut döneminin dış sorunları

1806–1812 Türk-Rus

Sırbistan özerk oldu.

Ayaklanmalar

Yunan ve Arnavutluk ayaklanmaları; Mısır valisi Mehmet Ali Paşa isyanı; Arap ulusçuları Vahhabiler.

1828–29 Türk-Rus

Ağır yenilgi; Yunanistan'ın bağımsızlığı kabul edildi.

Hukuk devleti: Yurttaşın canını, malını, onurunu koruyan, egemenliğin kaynağını yurttaşa dayandıran ve onu özgürlüklerle donatan devlet; demokrasinin önkoşulu.

• Tanzimat'ta yetişen aydınlar halkın egemenliğe ortak edilmesini istedi → “Osmanlılık” ruhu.
• Abdülaziz (1861–1876) buna karşıydı.
• 1870'e doğru Türk tarihinde ilk kez siyasal özgürlük mücadelesi: Genç Osmanlılar. İstekleri: padişahın yanında halkın seçtiği meclis. Cumhuriyet düşüncesi onlara yabancıydı.
• Bulgar ayaklanması, Sırbistan'la savaş; 1853'ten beri borç alan devlet iflasını açıkladı.
• 1876: Abdülaziz tahttan indirildi → V. Murat (aynı yıl indirildi) → II. Abdülhamit (anayasa sözüyle).

93 Harbi ve Berlin Anlaşması

1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), 19. yy'daki dördüncü Rus savaşı; Ruslar Yeşilköy'e ve doğuda Erzurum önlerine geldi. Ayastefanos önbarışı aynı yıl yerini Berlin Anlaşması'na bıraktı:

• Mebuslar hükümeti eleştirince II. Abdülhamit iki meclisi süresiz tatil etti (1878), 30 yıl toplamadı.
• Kayıplar: Doğu Rumeli, Mısır, Girit.
• Düyûn-i Umumiye (Genel Borçlar Yönetimi): alacaklı devletlerin kurduğu, devlet gelirlerine el atan örgüt.
• Cumhuriyet'e kadar en çok okul onun zamanında açıldı.
• Yeni kurulan Almanya Osmanlı'ya yanaştı; İngiltere Rusya ile birlikte hareket etti. Makedonya'da çete savaşları.
• Okullardan yetişen gençler gizli dernekler kurdu: Jön Türkler (1875–1885 doğumlular). Hepsini toplayan örgüt: İttihat ve Terakki Cemiyeti, özellikle Makedonya'da rahat çalıştı.

1. İngiltere'nin Osmanlı'nın parçalanmasını onayladığı haberi Alman gizli servislerince genç subaylara ulaştı; İttihat ve Terakki'nin asker üyeleri saraya başkaldırdı.
2. II. Abdülhamit Meclis-i Umumi'yi toplama kararı aldı: II. Meşrutiyet.
3. (Düzeltilmiş takvimle 13 Nisan) İstanbul'da gerici ayaklanma. İngiliz casusu Derviş Vahdeti ve Volkan gazetesi; alaylı-okullu subay ayrımı kışkırtıldı.
4. İttihat ve Terakki'nin merkezi Selanik'ten Hareket Ordusu geldi, ayaklanmayı bastırdı. Meclisler II. Abdülhamit'i indirdi → V. Mehmet Reşat.

Neden: İtalya millî birliğini ve sanayileşmesini geç tamamladı. Fransa 1881'de Tunus'u, İngiltere 1882'de Mısır'ı aldı; İtalya Habeşistan'da başarısız olunca Trablusgarp'ta karar kıldı.

1. İtalya'nın 48 saatlik notası: Trablusgarp ve Bingazi'nin teslimi; ardından savaş.
2. 1 Ekim abluka, 4 Ekim şehir topa tutuldu. Kara bağlantısı yoktu, son tümen Yemen'e gönderilmişti.
3. Komutan ve vali vekili Neşet Bey. Halil, Enver, Fethi ve Mustafa Kemal gönüllü gitti. ~25.000 Türk – 100.000+ İtalyan.
4. İtalya Beyrut'u bombaladı, Çanakkale'de gözdağı verdi, Oniki Ada'yı işgal etti.
5. Uşi Anlaşması (Balkan Savaşı patlayınca).

Osmanlı savaşa nasıl girdi?

1. Osmanlı–Almanya gizli ittifakı (Enver Paşa). Liman von Sanders heyeti ordunun yönetiminde etkili; Almanya toprak bütünlüğünü Rusya'ya karşı koruyacak. Gizlilik sebebi: İngiltere'ye sipariş edilen gemiler. Aynı gün Churchill iki gemiye el konulduğunu bildirdi.
2. Goeben ve Breslau Fransız üslerini bombalayıp kaçtı; 11 Ağustos'ta Osmanlı sularına girdi. Sahte satışla Yavuz Sultan Selim ve Midilli adını aldı; Karadeniz filosu komutanı Amiral Souchon.
3. Kapitülasyonlar kaldırıldı; gümrükler artırıldı, yabancı postaneler kaldırıldı, boğazlar kapatıldı.
4. Almanya 2 milyar altın kuruş gizli yardım bildirdi.
5. Enver ve Cemal Paşaların emriyle Souchon Rus kıyılarını bombaladı.
6. Rusya savaş ilan etti; üç gün sonra İngiltere ve Fransa.
7. Padişah savaş ve halife sıfatıyla cihat ilan etti.

Notlarda ittifak maddesinde “Mihver devletleri” yazıyor; I. Dünya Savaşı'ndaki karşılığı İttifak Devletleri'dir.

Notlara göre Türk ordularının savaştığı cepheler.

1. Ruslar sınırı geçti, püskürtüldü → Sarıkamış Harekâtı (Enver Paşa).
2. Mevsim uygun değildi; bahar önerisi reddedilince III. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa, ardından 9. ve 10. Kolordu komutanları istifa etti; komutayı Enver Paşa aldı.
3. 18 Aralık emir, 21 Aralık taarruz, 26 Aralık Sarıkamış alındı; askerin büyük kısmı soğuktan donarak öldü, Ruslar geri aldı. 2 Ocak 1915 Enver cepheyi terk etti.
4. Ruslar Temmuz'a kadar Erzurum, Erzincan, Trabzon'u işgal etti. M. Kemal 16. Kolordu ile 6 Ağustos 1916'da Muş'u, ertesi gün Bitlis'i kurtardı.
5. Bolşevik İhtilali ile Rusya savaştan çekildi; 3 Mart 1918 Brest-Litovsk.

Ders notunda bu bölümde “1917 Martı'nda Bolşevik İhtilali” yazıyor, Brest-Litovsk bölümünde ise Mart 1917'de Çarlığın yıkıldığı, Ekim 1917'de Bolşeviklerin iktidara geldiği belirtiliyor. Genel kabul edilen de budur: Bolşevik İhtilali Ekim 1917.

• 1 Kasım 1914: İngilizlerin Akabe'yi bombalamasıyla açıldı.
• Cemal Paşa 21 Kasım 1914'te uğurlandı; Sina çölü 35 bin askerle geçildi (İngilizler ~100 bin).
• 2–3 Şubat 1915 Süveyş'e ulaşıldı, 4 Şubat geri çekilme: 1. Kanal Harekâtı başarısız.
• 16 Mart 1916 Alman takviyeli 2. Kanal Harekâtı da başarısız → Mısır'ın tamamen kaybı. 1916 sonu İngilizler Suriye sınırına dayandı.

• 1 Kasım 1914: İngilizler Basra Körfezi'ne çıktı. Amaç: Türklerin İran üzerinden Hindistan'ı tehdidini önlemek ve kuzeyde Ruslarla birleşmek.
• 22 Kasım Basra alındı; Ruslarla birleşemediler.
• Kutü'l-Amare'de Türk zaferi (Kasım 1915); 29 Nisan 1916'da İngiliz kuvvetlerinin üçte biri imha edildi.
• 1917 başı İngiliz karşı saldırısı → Bağdat İngilizlere geçti.

İtilaf'ın amacı: Boğazı geçip İstanbul'u almak, Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak; Rusya'ya yardım götürmek, Rusya'dan gıda almak; Süveyş ve Hint yolu üzerindeki baskıyı kaldırmak; Balkan devletlerini yanına çekmek.

Deniz savaşları

1. Seddülbahir ve Kumkale istihkâmları bombalandı.
2. Boğaza 11 sıra mayın; Boğaz komutanı Cevat Paşa. İtilaf filosu Limni ve Gökçeada'da: ~230 gemi, 14 uçak gemisi.
3. Seddülbahir, Ertuğrul, Kumkale, Orhaniye tabyaları bombalandı (25 Şubat'a kadar).
4. Nusret mayın gemisi, Yüzbaşı Tophaneli Hakkı Bey komutasında, son 26 mayını Karanlık Liman'a kıyıya paralel döktü.
5. Deniz zaferi. 186 İtilaf topuna karşı 17 Türk topu. Önce Fransız Bouvet battı; Seyid Onbaşı 215 okkalık mermiyi topa sürdü, Ocean 1,5 dakikada battı; Irresistible Nusret'in mayınlarına çarptı; Agamemnon Boğaz'dan ilk kaçan gemi; Amiral de Robeck kaçış emri verdi.

Kara savaşları

1. Çıkarma. Komutan İngiliz Sir Ian Hamilton; Türk ordusu komutanı Alman Liman von Sanders. Arıburnu'nda 57. Alay'ın cephanesi bitince 19. Tümen Komutanı Albay Mustafa Kemal'in emriyle süngü savaşı; Anzaklar sahilde kaldı. Seddülbahir'de Gözcübaba tepesinde Ezineli Yahya Çavuş ve 63 arkadaşı.
2. Kirte ve Sığındere muharebeleri (25 Nisan–6 Temmuz): Türk zaferi, siper savaşı.
3. 14 Mayıs gecesi Muavenet-i Milliye Goliath'ı batırdı; 25 Mayıs Triumph, 27 Mayıs Majestic Alman U-21 denizaltısınca batırıldı.
4. Hamilton'ın son planı: Suvla çıkarması, Anafartalar'ı almak; zehirli gaz kullanıldı.
5. Anafartalar Grup Komutanı M. Kemal'in genel taarruzu: 1., 2. ve 3. Anafartalar zaferleri.
6. 20 Aralık 1915'ten itibaren çekilme; son İngiliz gemisi 10 Ocak 1916'da ayrıldı.

• 23 Mayıs 1915 Şam Protokolü: İngiliz desteğiyle Arap devleti kurulması.
• Şerif Hüseyin 9 Haziran 1916'da Cidde, Mekke ve Taif'te isyan etti; 27 Haziran 1916 Osmanlı'ya savaş ilan etti; Ekim'de kendini Arabistan kralı ilan etti (ilk tanıyan İngiltere).
• Fahrettin Paşa – Medine müdafaası Mondros Mütarekesi'ne kadar sürdü; mütareke sonunda teslim edildi.

• İngilizlerin Kanal cephesinden Suriye sınırına gelmesiyle açıldı.
• 1. ve 2. Gazze'de İngilizler püskürtüldü, 3.'de Gazze düştü. 9 Aralık 1917 Kudüs İngilizlere geçti; 1918 Yafa çarpışmaları.
• M. Kemal 7. Ordu'yu Halep ve Hatay'a çekti, Halep'te İngiliz-Arap saldırısını yendi: Suriye-Filistin'deki son Türk zaferi. Bu ordu Millî Mücadele'nin çekirdeği oldu.
• 2 Nisan 1917 ABD'nin Almanya'ya savaş açmasıyla Osmanlı grubu için savaşın çıkmaza girdiği anlaşıldı.

Saint Jean de Maurienne için ders notunda 19 Nisan 1915 yazıyor; genel kaynaklarda bu anlaşma Nisan 1917 tarihlidir. Sınavda tarih sorulursa hocanın notuna dikkat et.

• Ekim 1917'de Bolşevikler iktidarı aldı ve savaştan çekilme kararı verdi; Nisan 1917'den itibaren ABD İtilaf saflarında.
• Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi Osmanlı–Almanya kara bağlantısını kesti: “savaşın sonu”.
• ABD Başkanı Wilson: Avrupa'da milliyetler esas alınarak harita düzenlenecek (Polonya, Belçika, Macaristan bağımsız); işgal edilen yerler boşaltılacak.

Mart 1917 ihtilaliyle Çarlık yıkıldı; Ekim 1917'de Bolşevikler iktidara geldi ve İttifak Devletleriyle barış yaptı. Osmanlı adına Sadrazam Talat Paşa katıldı.

1. Ruslar 1914'ten beri Doğu Anadolu'da işgal ettikleri bütün Türk topraklarından çekilecek.
2. 1877–78'de kaybedilen Elviye-i Selase (Kars, Ardahan, Batum) iade edilecek.
3. Türk-Rus sınırı plebisite (halk oyu) bırakıldı.

Ruslar Çarlık dönemi gizli paylaşım antlaşmalarını tek taraflı geçersiz sayıp yayınladı; Osmanlı paylaşım projelerini böyle öğrendi.

Ders notunun Kafkas Cephesi kısmında “1917 Martı Bolşevik İhtilali” ifadesi geçer; doğrusu: Mart 1917'de Çarlık yıkıldı, Bolşevik İhtilali Ekim 1917.

Ortak nokta: Avusturya, Macaristan ve Almanya'da zorunlu askerlik kaldırıldı ve ağır savaş tazminatı yüklendi.

Sebep

Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi; Filistin ve Suriye yenilgileri. Kararı veren: Ahmet İzzet Paşa Hükümeti.

Görüşenler

İngiliz Amiral Calthorpe ile Rauf Bey başkanlığındaki Osmanlı heyeti.

Yer

Mondros Limanı'nda demirli Agamemnon zırhlısı; görüşmeler 27 Ekim 1918'de başladı.

İmza

30 Ekim 1918

Diğer hükümler

• Boğazlar derhal açılacak, kaleler İtilaf'a teslim edilecek.
• İtilaf esirleri ve Osmanlı cezaevlerindeki bütün Ermeniler serbest bırakılacak.
• Ordu terhis edilecek; gemiler teslim edilecek; limanlar İtilaf'ın emrine verilecek.
• Kaleler, demiryolları, telefon-telgraf, limanlar ve Toros tünellerine el konulacak.
• İşgal kuvvetlerine bedelsiz kömür ve yiyecek; sivil halkın yiyecek stokları İtilaf denetimine.
• Alman ve Avusturyalılar teslim edilecek, bu devletlerle haberleşme kesilecek.

Değerlendirme: Durum kayıtsız şartsız teslimiyeti gerektirecek kadar kötü değildi (Suriye'deki çöküş Halep'in kuzeyinde durdurulmuştu, Kafkaslarda Osmanlı üstündü). Yine de Osmanlı'yı yok sayan, ülkeyi işgale hazır hale getiren ağır bir ateşkes kabul edildi.

1. Boğazlar İngilizlere teslim edildi.
2. İstanbul 61 gemiyle gelen İngilizlerin denetimine alındı; denetim Yüksek Komiser Amiral Calthorpe'ta.

Doğu vilayetlerinde sivil memurluklara Ermeniler atandı, Karadeniz'de Pontus hayali; Divan-ı Harp'in başında azınlıklar; Türk aydınları Sansaryan Hanı ve Bekirağa Bölüğü'nde tutuldu.

1. Plan sabah Kolordu Kumandanı Ali Nadir Paşa ve Vali İzzet Paşa'ya bildirildi. Harbiye Nazırı Şakir Paşa: muvafakat edilmeli. İngiliz notası: Mondros 7. madde gereği Yunan işgali. Emir: karşı konmayacak.
2. Maşatlık'ta büyük miting; bildiri Redd-i İlhak Heyet-i Milliyesi imzalı.
3. İlk işgalci karaya çıktı. Metropolit Hrisostomos Yunan bayrağını öpüp Albay Zafiriu'yu karşıladı.
4. Türk subayları esir alındı; “Zito Venizelos” demeyi reddeden Albay Süleyman Fethi Bey süngüyle şehit edildi; 9 komutan şehit, 27 subay kayıp.
5. Osman Nevres (Hasan Tahsin) “Yaşasın Ulusumuz” diyerek Yunan Efzun Alayı'na ateş etti; şehit oldu.

Trakya Paşaeli MHC

Trakya'nın Osmanlı'ya bağlılığı ve Türklüğünü ispatlayan yayınlar.

İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye

İzmir'in Yunanlara verileceği duyulunca; Wilson İlkeleri'ne dayanarak bölgenin Türklüğünü gösterme.

Redd-i İlhak Heyet-i Milliyesi

İzmir'i savunmak, işgalin ilhakla bitmesini önlemek. İşgalden bir gün önce Maşatlık mitingi; işgali telgraflarla tüm Anadolu'ya duyurdu.

Kilikyalılar Cemiyeti

Adana çevresinde Fransız ve Ermeni emellerine karşı.

Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye

Rum ve Ermeni iddialarına karşı; ikinci kongresinde silahlı mücadele kararı; Erzurum Kongresi'ni düzenleyen iki cemiyetten biri.

Millî Kongre Cemiyeti

İstanbul'da Rumların Megali İdea çalışmalarına karşı; Kuva-yı Milliye'yi birleştirmek.

Vilayat-ı Şarkiye MHC

Doğu Anadolu'nun Ermenilere verilmesine karşı; Erzurum Kongresi'ni düzenleyen ikinci cemiyet.

Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan

1919, Sivas; Vali Reşit Paşa'nın eşi Melek Hanım ve arkadaşları; protesto ve bağış kampanyaları.

Ders notunda Erzurum'u düzenleyen cemiyetin adı bir yerde “Vilayet-i Şarkiye Müdafaa-i Milliye”, başka yerde “Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye” olarak geçer. Genel kabul gören tam ad Vilayat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'dir.

1. Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey Beyazıt Meydanı'nda idam edildi: “Ben bir Türk memuruyum. Aldığım emri yerine getirdim.”
2. Urla halkı silahlı direniş kararı aldı: ilk milis gücü (~120 tüfek).
3. Darülfünun toplantısı; Hamit Şevket: “Memleket zaten yanmıştır, yanacaksa bari şanlı olarak yansın!”
4. Fatih Camii önünde 80 bini aşkın kişiyle ilk miting.
5. Sultanahmet mitingi, 200 bin kişi.

İzmir'in işgaliyle Kuva-yı Milliye düşünce alanından eylem alanına geçti. Karadeniz direnişin “atardamarı” olacaktı. İşbirlikçiler: Alemdar gazetesi, Sait Molla, Teali İslam bildirileri, Hürriyet ve İtilaf'ın “mukavemete kapılmayınız” propagandası (27 Mayıs 1919).

1. Mondros günü Yıldırım Orduları Grup Komutanı; mütarekeye ilk itiraz edenlerden. Sonra grup ve 7. Ordu lağvedildi.
2. İstanbul'a vardı: “Geldikleri gibi giderler.” Ali Fethi Bey'le Minber gazetesi.
3. Fırsat: Calthorpe'un Karadeniz'deki karışıklıklarla ilgili notası. Dahiliye Nazırı Mehmet Ali Bey önerdi; Fevzi Çakmak, Cevat Çobanlı, Kazım İnanç yardım etti.
4. 9. Ordu Kıtaatı Müfettişliği'ne atandı. Görev hem askerî hem idari.
5. Bandırma Vapuru ile ayrıldı: “Biz Anadolu'ya ideali ve imanı götürüyoruz.”
6. Üç günlük yolculukla 19 Mayıs 1919 saat 06.00'da Samsun'a çıktı.

Görev bölgesi

Trabzon, Van, Sivas, Erzurum vilayetleri + Erzincan ve Samsun sancakları

Resmî görev

Asayişi sağlamak, silah ve cephaneyi toplatmak, Türk teşkilatlarını dağıtmak

Anadolu'daki komutanlar

Kazım Karabekir (15. Kolordu), Ali Fuat Paşa (20. Kolordu)